اين « به موجب ظلم » يعنى به موجب ظلم من اللَّه ؛ يعنى امكان ندارد خدا بخواهد مردمى را بدون تقصير از بين ببرد و ظالمانه عمل كند . وَ اهْلُها مُصْلِحونَ . اگر مردمى مصلح باشند و قهراً صالح باشند ( وقتى مصلح بودند صالح هم هستند ) ، اگر مردمى صالح و مصلح باشند محال است كه خداى تو آنها را هلاك كند ، كه نتيجه‌اش اين است كه خداى تو ظالم باشد ، خدا هرگز ظالم نيست . وَ ما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لكِنْ كانوا انْفُسَهُمْ يَظْلِمونَ خدا به كسى ظلم نمىكند ، اينها خودشان هستند كه به خودشان ظلم مىكنند . بعضى هم مقصود از ظلم را ظلم مردم گرفته‌اند و گفته‌اند مقصود از ظلم در اينجا شرك است چون شرك ظلم به نفس است ، آنوقت معنى آيه اين است : خداى متعال هرگز مردم را به موجب ظلم خاص به نفسشان كه شرك به خداست ( يعنى در آن جهت كه رابطهء آنها را با خدا مشخص مىكند ) هلاك نمىكند ، خدا مردمى را به موجب شرك هلاك نمىكند ، اگر آن مردم خودشان در ميان خودشان از نظر عدل و ظلم صالح و مصلح باشند . اگر معنى آيه اين باشد مضمون حديثى منسوب به رسول اكرم همين معنا را بيان مىكند . الْمُلْكُ يَبْقى مَعَ الْكُفْرِ وَ لا يَبْقى مَعَ الظُّلْمِ يك مُلك ، يك جامعه با كفر قابل بقاست يعنى اگر فرض كنيد جامعه‌اى كافر باشد و عادل باشد ، عدالت ضامن بقايش است ولو كافر باشد ، يعنى كفر در نظام اجتماع به طور مستقيم اثر ندارد ، اثرش به طور غير مستقيم است ؛ يعنى اگر كفر بود عدالت هم قهراً نيست ولى اگر فرض كنيم جامعه‌اى كافر باشد ولى عادل ، آن جامعه قابل بقاست و اگر فرض كنيم جامعه‌اى مؤمن باشد ولى ظالم ، قابل بقا نيست . آيات اول سورهء والفجر نيز در اين زمينه است : وَ الْفَجْرِ . وَ لَيالٍ عَشْرٍ . وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ . وَ اللَّيْلِ اذا يَسْرِ . هَلْ فى ذلِكَ قَسَمٌ لِذى حِجْرٍ . ا لَم‌ْتَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعادٍ . ارَمَ ذاتِ الْعِمادِ . الَّتى لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُها فِى الْبِلادِ . وَ ثَمودَ الَّذينَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ . وَ فِرْعَوْنَ ذِى الْاوْتادِ . الَّذينَ طَغَوْا فِى الْبِلادِ . فَاكْثَروا فيهَا الْفَسادَ . فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ . انَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ « 1 » . همچنين در اول سورهء مباركهء قصص مىفرمايد : انَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِى الْارْضِ وَ جَعَلَ

--> ( 1 ) . فجر / 1 - 14 .